Nieuws
Onderwijs bereidt leerlingen slecht voor de arbeidsmarkt van de toekomst.

Onderwijs bereidt leerlingen slecht voor de arbeidsmarkt van de toekomst.

18-04-2019

Door: Ben Rogmans

De afgelopen acht maanden zijn er 51 rapporten en studies verschenen over tekorten op de arbeidsmarkt. Allemaal even ernstig, nijpend, gierend en alarmerend. Niet alleen in bekende sectoren als ICT en techniek, maar ook in het onderwijs, de zorg, bij de politie, defensie, de belastingdienst en gemeenten. Er is gebrek aan sluiswachters, verkeersregelaars, koks in de horeca, pretparkmedewerkers, bouwvakkers, boeren, schippers en vrachtwagen- en buschauffeurs. Vakbond CNV heeft gewaarschuwd voor een ‘zorginfarct’ en het UWV voorspelde – ook voor de zorg – een tekort van 100.000 mensen. De douane komt, nog los van een Brexit, duizenden mensen tekort en de marechaussee op Schiphol vele honderden.

Onheil of kansen? 
Het gaat de komende jaren dus over tekorten op de arbeidsmarkt. Voor een beroep als ‘monteur elektriciteitsnetten’ waren er eind 2017 voor elke werkzoekende 46 vacatures. Dat was vóórdat we besloten om de komende jaren vijf miljoen CV-ketels te vervangen, 20 miljoen zonnepanelen en drie miljoen laadpalen te installeren. En dat terwijl in 2013 werd voorspeld dat 47 procent van onze banen binnen tien tot vijftien jaar zouden verdwijnen als gevolg van robotisering en automatisering. Dat was het nog steeds veel geciteerde Oxfordonderzoek van Osborne en Frey. Deloitte heeft dat gebruikt voor de bewering dat ‘300.000 studenten worden opgeleid voor een robotbaan’.

Talloze onheilsprofeten krijgen ruim baan met hun sombere voorspellingen. Ga maar eens naar amazon.com en tik daar als zoekterm in: The end of… Je zult stomverbaasd zijn over het aantal zaken waarvan het einde wordt voorspeld. Gelukkig komt er nu een klein golfje publicaties waarin wordt aangetoond dat het steeds beter gaat met de wereld. Weliswaar in kleine stapjes, die onvoldoende nieuwswaardig zijn voor de voorpagina’s, maar onontkoombaar (Voorbeeld: Hans Rosling, Feitenkennis. Spectrum, 2017).

De onheilspellende Oxfordstudie is inmiddels (met medewerking van Osborne en Frey) een paar keer overgedaan en de laatste schatting van het aantal banen dat op afzienbare tijd verdwijnt, staat op 11 procent. Het gaat kennelijk toch niet zo hard met die zelfrijdende auto, 3D-printers, drones, robots en kunstmatige intelligentie. Helaas komt dat nieuws dan niet op de voorpagina’s van de kranten. Evenmin als de na langdurig onderzoek door The Future Institute (een door Dell gesponsorde Amerikaanse denktank) getrokken conclusie dat 80% van de banen in 2035 nu volstrekt onbekend is.

In het verleden heeft elke technologische revolutie (de stoommachine, trein, auto, elektriciteit, PC) een deel van het werk overbodig gemaakt. Tegelijkertijd hebben mensen er zoveel totaal onverwachte toepassingen voor bedacht, dat per saldo de werkgelegenheid alleen maar is toegenomen. Zo is de omvang van de werkende Nederlandse beroepsbevolking sinds de introductie van de PC begin jaren tachtig verdubbeld, in plaats van gehalveerd – zoals indertijd werd voorspeld. Dat proces is op een geweldige manier geanalyseerd in het proefschrift van Sjoerd Bakker: From Luxury to Necessity: What the railways, electricity and the automobile teach us about the IT revolution (Boom Uitgevers, 2017).

Ook grappig is de anekdote van MIT-onderzoeker David Autor die in een TED-talk (YouTube) vertelt hoe je een boerenjongen uit pakweg 1920 misschien nog wel kunt overtuigen van het feit dat 99% van het werk in de landbouw gaat verdwijnen, maar zeker niet van het feit dat zijn kinderen en kleinkinderen succes zullen boeken als programmeur, verkeersvlieger, supermarktmanager, opruimcoach, tatoeëerder, app-developer of domotica-installateur. 

Nieuwe beroepen vragen om nieuwe vaardigheden

Wat mij betreft kunnen al die dystopische boeken in de open haard. Toch zijn er voldoende redenen om je vanuit het onderwijs zorgen te maken over de situatie op de arbeidsmarkt. Klassieke beroepen (secretaresse, administratief medewerker, winkelverkoper) verdwijnen wel degelijk. Andere beroepen worden opgehakt in kleine stukjes, waardoor de flexibilisering van de arbeidsmarkt toeneemt. Voor nieuwe beroepen zijn nieuwe competenties en vaardigheden nodig, terwijl vooral het beroepsonderwijs notoir traag is bij het vernieuwen van het curriculum. De wereld verandert wat sneller dan in het verleden, technologie wordt onderdeel van al het werk en vaste banen worden ingeruild voor klussen via platforms als deliveroo, werkspot, helpling en temper.

Met al die veranderingen zal het onderwijs komende generaties op een andere manier moeten voorbereiden op de arbeidsmarkt. Mensen opleiden voor star gedefinieerde taken of beroepen zal niet meer werken. De verwerving van een reeks algemene skills en vaardigheden zal centraal moeten staan. Sommigen noemen dat Bildung, brede vorming en ontplooiing, en dat is best een goed idee. In de toekomst zal iedereen moeten beschikken over het vermogen om te communiceren, te presenteren, in flexibele teams te werken, zich permanent bij te scholen, onder hoge druk te kunnen presteren, resultaten te behalen en in complexe projecten te werken. En dat waarschijnlijk als freelancer, zzp’er, ondernemer of flexwerker.

Iederéén zal ICT en data gebruiken
Daarnaast zal al het werk een ICT-, internet- of data-component kennen. Het is ontstellend hoe weinig tijd en ruimte daarvoor in het middelbaar onderwijs beschikbaar is. Anno 2019 is het vak programmeren nog steeds geen verplicht onderdeel van het curriculum in basis- en voortgezet onderwijs. En pas in de derde plaats zullen leerlingen beroepsgerichte competenties moeten verwerven, het liefst in een richting waarvan je kunt vermoeden dat er in de toekomst behoefte aan bestaat.

Helaas blijven mbo en hbo talloze mensen opleiden voor beroepen waarvan je zeker weet dat ze onder druk staan. Is er voor volstrekt voor de hand liggende nieuwe skills en vaardigheden geen plaats in het curriculum. En worden leerlingen slecht voorbereid op de tamelijk rauwe arbeidsmarkt van de toekomst.  Je vraagt je soms af onder wat voor steen ze in het onderwijs leven. De econoom Piketty voorspelde – naast een hoop andere dingen – dat landen waarin het opleidingspeil van de bevolking minder snel vooruit gaat dan de technologie, reddeloos verloren zijn.

Dat lijkt me geen idiote veranderstelling, en een stevige aansporing om er werk van te maken. Om te beginnen in het reguliere onderwijs, maar zeker ook op latere moment in het werkzame leven.

 

Enkele voorbeelden van publicaties en rapporten over personeelstekorten:

De bouw: Verwachtingen Bouwproductie en Werkgelegenheid, Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid, januari 2019

De binnenvaart: Schreeuwend tekort aan schippers en stuurlieden. Schuttevaer, juli 2017

De energiesector: Effecten van de energietransitie op de regionale arbeidsmarkt – een quickscan. PBL Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag, 2018.

Technici: De tekorten aan technici in beeld. Intelligence Group/Arbeidsmarktkansen.nl, september 2018.

De land- en tuinbouw: Personeelstekorten gaan nu echt pijn doen. Sectorprognoses ABNAmro, december 2018.

Het onderwijs: Voortgangsrapportage plan van aanpak lerarentekort. Bijlage Kamerbrief over lerarentekort van de minister van OCW op 28 november 2017.

 

  Onze klanten & partners  

Meer weten?

Meer weten?

Dit veld is verpicht
Dit veld is verpicht
U dient een geldig e-mailadres in te vullen
Dit veld is verpicht
Dit veld is verpicht
Dit veld is verpicht
Dit veld is verpicht